თვითმფრინავმა საზღვარი გადაკვეთა და ღრუბლებში გაუჩინარდა… საბჭოთა კავშირში გაუგონარი ფაქტი მოხდა. საბჭოთა სივრციდან თვითმფრინავი დაუგეგმავი მიმართულებით გაფრინდა.

მეორე დღეს, 1970 წლის 16 ოქტომბერს, აჭარის ასსრ უშიშროების საგამოძიებო განყოფილების უფროსმა, მაიორმა არჩაიამ, განიხილა ფაქტები იმის შესახებ, რომ მოხდა შეიარაღებული თავდასხმა თვითმფრინავის მოსამსახურე პერსონალზე. …და თვითმფრინავი თურქეთში, ტრაპზონის აეროპორტში დაჯდა.

ბოროტმოქმედებმა დაჭრეს ეკიპაჟის ორი წევრი (სინამდვილეში კი დაჭრილი იყო სამი წევრი), მოკლეს ბორტგამცილებელი ნ. კურჩენკო.

`ორი უცნობი მოქალაქე~ ანუ თავდამსხმელები, ნებაყოფლობით ჩაჰბარდნენ თურქეთის სამართალდამცავებს, იარაღი ჩააბარეს და თავშესაფარი ითხოვეს.

18 ოქტომბერს აჭარის ასსრ და საქართველოს სსრ სახელმწიფო უშიშროების სამსახურებმა უკვე კარგად იცოდნენ, თუ ვინ იყო ის `ორი უცნობი მოქალაქე“, რომლებმაც საბჭოთა კავშირში გაუგონარი დანაშაული ჩაიდინეს.

პრანას სტასიო ბრაზინსკასი (იგივე კორევიო, მეორე ქორწინების დროს ცოლისაგან მიღებული გვარი), დაიბადა 1924 წელს ლიტვაში, ტრაკაის რაიონის სოფელ ბეიჯონისში; არასრული განათლებით, ორჯერ სპეკულანტობისთვის ნასამართლევი. რამდენიმე ხანს ცხოვრობდა უზბეკეთში. პირველი ქორწინებიდან ჰყავდა სამი შვილი, რომელთაგან უმცროსი ალგირდას პრანო ბრაზინსკასი, იმდროისათვის 15 წლის, თვითმფრინავის გატაცების თანამონაწილე იყო.

ახლობლებმა განაცხადეს, რომ პრანასის არ მოსწონდა საბჭოთა კავშირი, ოცნებობდა კაპიტალისტურ ქვეყანაში ცხოვრებაზე. მისი აზრით, მისი სამშობლო იქ იქნებოდა, სადაც კარგად იცხოვრებდა.

ლიტველი მამა-შვილი _ პრანას და ალგირდას ბრაზინსკასები სოხუმიდან ჩამოფრინდნენ იმავე თვითმფრინავით, რომელიც გაიტაცეს. ბათუმამდე მგზავრობის დროს მათ კარგად შეისწავლეს ეკიპაჟის შემადგენლობა და დააზუსტეს ყველა წვრილმანი, რაც მათი მიზნის განხორციელებისთვის აუცილებელი იქნებოდა.

ბრაზინსკასებმა უკან, სოხუმში, დასაბრუნებელი ბილეთები ბათუმში იმავე დღეს შეიძინეს და დაიკავეს პირველი რიგის `ბ~ და `გ~ ადგილები.

თვითმფრინავის აფრენიდან რამდენიმე წუთში ალგირდას ბრაზინსკასმა გამოიძახა ბორტგამცილებელი. ნადეჟდა კურჩენკოს პრანასმა უბრძანა, მფრინავებთან მიეტანა კონვერტი, რომელშიც ჩამოთვლილი იყო მთელი რიგი შესასრულებელი ბრძანებები, წინააღმდეგ შემთხვევაში მას სიკვდილით დაემუქრა.

ნ. კურჩენკო მფრინავების კაბინაში შევარდა, კონვერტი მეთაურს გაუწოდა და იკივლა: `Бандиты _ нападение!~, რასაც პისტოლეტიდან სროლის ხმა მოჰყვა. ნ. კურჩენკო უსულოდ დაეცა.

ეკიპაჟის მეთაურმა _ გ. ჭახრაკიამ თვითმფრინავის მანევრირება დაიწყო თავდამსხმელების წონასწორობის დაკარგვის მიზნით. ამის საპასუხოდ ატყდა სროლა. მძიმედ დაჭრილმა ეკიპაჟის წევრმა _ ვ. ფადეევმა გონება დაკარგა…

თვითმფრინავში განვითარებულმა მოვლენებმა მგზავრებში პანიკა გამოიწვია. ატყდა კივილი, ტირილი…

ალგირდას ბრაზინსკასმა მგზავრების დასაშინებლად და მათზე კონტროლის დასამყარებლად სალონში ორჯერ ისროლა.

მდგომარეობა საშინელი და უიმედო იყო, მაგრამ თავდამსხმელთა გეგმამ გაამართლა და თვითმფრინავი ტრაპზონის აეროპორტში მშვიდობიანად დაეშვა.

თურქეთის სამართალდამცავებმა თავშესაფარის მაძიებელი მამა-შვილი დააპატიმრეს, დაჭრილებსა და სტრესის ქვეშ მყოფ მგზავრებს კი პირველადი დახმარება აღმოუჩინეს, სასტუმროში დააბინავეს და მეორე დღეს ბათუმში დააბრუნეს.

ბათუმში სისხლის სამართლის საქმე აღიძრა. საბჭოთა კავშირის ხელისუფლებამ იმავე დღეს სთხოვა თურქეთის ხელისუფლებას, დამნაშავეები უკან დაებრუნებინათ. სსრკ საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ გაგზავნილ ნოტაში გარკვევით იყო აღნიშნული, თუ რა დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ორი მეზობელი ქვეყნის ურთიერთობისთვის ბრაზინსკასების გადაცემას.

არა თუ დაბრუნება, თურქეთში საბჭოთა სამართალდამცავებს ბრაზინსკასების დაკითხვის საშუალებაც კი არ მისცეს. საბჭოთა ხელისუფლების უმაღლესმა წარმომადგენლებმა მას შემდეგაც არაერთხელ სცადეს თურქეთიდან ბრაზინსკასების ექსტრადაცია (1970 წლის 29 ოქტომბერი, 1971 წლის დასაწყისში, 1973 წელს, 1974 წლის 5 ივლისი), მაგრამ უშედეგოდ.

თურქეთის საკასაციო სასამართლოს დადგენილებით, ბრაზინსკასების დანაშაული იყო არა პოლიტიკური, არამედ სისხლის სამართლის, ამიტომ 1971 წლის დასაწყისში საქმე, შემდგომი მსვლელობისთვის, ტრაპზონიდან ანკარაში გადაიგზავნა, ხოლო 1974 წლის მაისში, ამნისტიის საფუძველზე, შეწყალებული მამა-შვილი გაათავისუფლეს პოლიციის ზედამხვედელობის ქვეშ.

თურქეთის ხელისუფლების მიერ გათავისუფლებული საბჭოთა თვითმფრინავის გამტაცებლები 1974 წლის 12 სექტემბერს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის სასამართლო კოლეგიამ, ი. სუმბათაშვილის თავმჯდომარეობით, გაასამართლა.

მამას, პრანას სტასიო ბრაზინსკასს (იმავე კორეივოს), მიუსაჯეს სასჯელის უმაღლესი ზომა _ სიკვდილით დასჯა; შვილს _ ალგირდას პრანო ბრაზინსკასს კი, ვინაიდან იგი არასრულწლოვანი იყო _ 10 წლით თავისუფლების აღკვეთა.

სასამართლო პროცესს არც მამა და არც შვილი არ დასწრებია.

მას შემდეგ 30 წელზე მეტი გავიდა. საბჭოთა კავშირში თვითმფრინავის პირველი გამტაცებლების, რომლებმაც ქვეყანა ასეთი ბარბაროსული გზით დატოვეს, საქმე წლების განმავლობაში სრულიად საიდუმლოდ დარჩა. საჰაერო ლაინერის ეკიპაჟის წევრები კი `ტექნიკური გაუმართაობის გამო~ თურქეთის აეროპორტში თვითმფრინავის უვნებლად დაშვებისა და მგზავრთა გადარჩენისთვის მოგვიანებით დააჯილდოვეს.

ავტორი:

policai.ge

ავტორი: ფრიდონ ქარდავა

აჭარის საარქივო სამმართველოს სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობისა და პუბლიკაციის განყოფილების მთავარი სპეციალისტი

მინდა მკითხველს წარმოვუდგინო ერთი დოკუმენტი, სადაც ძველი ბათუმის ერთი  საინტერესო ამბავია კარგად ასახული და ცნობილი ქალაქისთავის, ივანე ანდრონიკაშვილისათვის ბათუმის საპატიო მოქალაქეობის მინიჭებას ეხება:

“დედანზე მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის საკუთარი ხელითაა მინაწერი;

“თანახმა ვარ”

სამეფო სავანე. 1916 წლის 23 ნოემბერი.

ამოწმებს: სენატორი მილიუტინი.

სწორია: მინისტრთა საბჭოს კანცელარიის განყოფილების უფროსი ე.შოლცი.

თავად ანდრონიკაშვილისთვის ბათუმის საპატიო მოქალაქის წოდების მინიჭების შესახებ.

ბათუმის საქალაქო სათათბირომ 1916 წლის 25 მარტის სხდომაზე დაადგინა, ეშუამდგომლა ბათუმის ყოფილი ქალაქისთავისთვის, თავად ივანე ანდრონიკაშვილისათვის, დასახელებული ქალაქის საპატიო მოქალაქის წოდების მინიჭების თაობაზე, 14 წლის მანძილზე ქალაქისთავის თანამდებობაზე ერთგული და სასარგებლო მოღვაწეობის გათვალისწინებით.

ბათუმის საზოგადოებრივი მმართველობის ეს შუამდგომლობა, კავკასიაში თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის მეფისნაცვლის ნებართვით, მისმა თანაშემწემ, სამოქალაქო ნაწილში, გენერალ-ლეიტენანტმა, თავადმა ორლოვმა მთხოვა მე, წარმოვადგინო თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის წინაშე წყალობისათვის.

ხელმოწერა: სენატორი მილიუტინი

სწორია: მინისტრთა საბჭოს კანცელარიის განყოფილების მოადგილე  ბ. ლებედევი.

1916 წლის 21 ნოემბერი.

სწორია: კავკასიაში მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის მეფისნაცვლის კანცელარიის საქმეთამწარმოებელი”.

თითქოსდა დიდი არაფერი, რა მოხდა ვითომ, ბედენაა ნიკოლოზის ხელმოწერა რა ასეთი ყურადღების ღირსია, მაგრამ საქმეში ჩახედული მკითხველი მიხვდება, რომ არ იყო ადვილი იმდროინდელი იმპერიის, _ დღევანდელზე ბევრად დიდი რომ იყო, _ ერთ-ერთი პროვინციის ერთ-ერთი ყოფილი ქალაქისთავისთვის იცლიდა იმპერატორი. ბევრი დაწერილა და თქმულა  ანდრონიკაშვილზე და ყველამ იცის, რა ღირსეული კაციც იყო, არც იმპერიისთვის იყო დიდად მისაღები მისი ბათუმური, ეროვნული მოღვაწეობა, მაგრამ ეტყობა, ღირსებას ყოველთვის სცემდნენ პატივს, მონღოლი ნოინებიცა და რუსი იმპერატორებიც. აქვე მინდა მოვიყვანო ანდრონიკაშვილის ის მოხსენება, რითაც მან ბათუმის ქალაქისთავის საპატიო თანამდებობა დატოვა;

`ბათუმის ქალაქისთავი

22 მარტი 1916 წ.

# 14

`მოწყალეო ხელმწიფევ,

ევგენი მიხეილისძევ

ოჯახური მდგომარეობით იძულებული, ჩემდა სამწუხაროდ, მოკლებული ვარ  შესაძლებლობას შემდგომშიც ვატარო ბათუმის ქალაქისთავის მოვალეობა, ამიტომაც უმორჩილესად გთხოვთ, უახლოეს სხდომაზე აცნობოთ ქალაქის სათათბიროს, რომ მე ამ რიცხვიდან ვიხსნი ბათუმის ქალაქისთავის უფლებამოსილებას.

ამასთანავე, ვგეგმავ რა დავტოვო ქ. ბათუმი სათათბიროს რიგით სხდომამდე და მსურს რა პირადად გამოვხატო მოვალეობის დატოვებით გამოწვეული ჩემი გრძნობა, ვიქნები ძალიან მოხარული და  გთხოვდით მოგეწვიათ (არ უარგეყოთ. ფ.ქ ), ამა თვის პარასკევს, 25-ში ან შაბათს-26-ში, ხმოსანთა რიგგარეშე (სახელდახელო ფ.ქ) შეკრება, მოსაწვევზე შეკრების მიზეზის მითითებით.

ქალაქისთავი ანდრონიკაშვილი

1916 წლის 22 მარტი  (ფონდი ი 7, აღწერა 1, საქმე # 639)

ივანე ანდრონიკაშვილი ქალაქის თავად 1920 წლამდე იყო არჩეული, მაგრამ ეკონომიკური სიდუხჭირის გამო იძულებული გახდა ხოშტარიასთან გადასულიყო სამუშაოდ თბილისში. დამეთანხმებით, დღეს, ალბათ, ვერავინ წარმოიდგენს, რომ ქალაქისთავის თანამდებობა ვინმემ `უფულობის“ გამო დატოვოს და კარგი, ხელფასიანი სამსახურის ძებნა დაიწყოს.

კაზანძაკისის ჩამოსვლა საქართველოსა და რუსეთში პონტოელი ბერძნების მტკივნეულ თემას უკავშირდებოდა. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე პონტოელი ბერძნები, პირველ რიგში, თურქებმა შეავიწროვეს. ამის მიზეზი მნიშვნელოვანი გეოგრაფიული არეალი იყო, რომელიც პონტოელ ბერძნებს ეჭირათ. ბევრი ოჯახი იძულებული გახდა სახლ-კარი მიეტოვებინა და კავკასიასა და რუსეთში გადასულიყო საცხოვრებლად. 1917 წლის რევოლუციის შემდეგ მათი მდგომარეობა ისევ დამძიმდა. პონტოელი ბერძნების ერთი ნაწილი საქართველოში ჩამოვიდა, მაგრამ დამოუკიდებელ საქართველოს მათთვის ბევრი არაფრის შეთავაზება არ შეეძლო. თუმცა მთავრობას მაინც გამოუყვია ორი მილიონი მანეთი ლტოლვილთა დასახმარებლად, რითაც დევნილმა ყარსელმა ბერძნებმა შეძლეს ოჯახებში დაბრუნება, მაგრამ იქ ყველაფერი გადამწვარი დახვდათ.

1917-1919 წლებში ბევრმა ბერძენმა ლტოლვილმა მოიყარა თავი ბათუმში. მათ დახმარებისთვის საბერძნეთის მთავრობას მიმართეს. ბერძნულმა ხელისუფლებამ მათი შერჩევითი რეპატრიაცია (იმ პირთა დაბრუნება სამშობლოში, რომლებიც სხვადასხვა იძულებითი გარემოების გამო სხვა სახელმწიფოს ტერიტორიაზე იმყოფებოდნენ) გადაწყვიტა: 1919 წლის ივნისში 20 მილიონი დრაჰმა გამოყო მათ დასახმარებლად და ამ კონკრეტული შემთხვევისათვის ნიკოს კაზანძაკისი სოციალური უზრუნველყოფის სამინისტროს გენერალურ დირექტორად დანიშნეს.

“დავთანხმდი ერთი სხვა გარემოების გამოც. მეტკინა ჩემი ჯვარცმული მოდგმა, რომელიც კვლავ საფრთხეში იმყოფებოდა… სამხრეთიდან ქურთები ჭედავდნენ ცხენებივით, სადაც კი ბერძენს წაახელთებდნენ, ჩრდილოეთიდან ბოლშევიკები მოემართებოდნენ ცეცხლითა და ნაჯახით, შუაში კი ბათუმელი, სოხუმელი, თბილისელი და ყარსის ბერძნები მოქცეულიყვნენ. სულ უფრო ვიწროვდებოდა მათი ყელის გარშემო მარყუჟი და შიშვლები, მშივრები, დაავადებულნი სიკვდილს ელოდებოდნენ~, _ წერდა ნიკოს კაზანძაკისი.

1883 წელს კუნძულ კრეტაზე დაბადებული კაზანძაკისი ამ დროს სამშობლოში ერთ-ერთი ცნობილ და გავლენიან ლიტერატორად მიიჩნეოდა. მან 1907 წელს ათენის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი დაამთავრა და სწავლა პარიზში გააგრძელა. 1947 წელს მუშაობდა იუნესკოში მრჩევლად ლიტერატურის დარგში. გამოქვეყნებული აქვს 13 რომანი, 22 დრამა და უამრავი საგაზეთო სტატია. კაზანძაკისის ნაწარმოებები 50 ენაზეა თარგმნილი, მათ შორის ქართულად თარგმნილია `გველი და შროშანი~ და “აღსარება გრეკოსთან”. 46 წელს კაზანძაკისი ნობელის პრემიაზე წარადგინეს, 56 წელს კი მშვიდობის ორდენით დააჯილდოვეს.

კაზანძაკისი საქართველოში სამჯერ ჩამოვიდა: 1919, 1927 და 1928 წლებში.  პირველივე მოგზაურობა, რომელმაც სულ ორ კვირას გასტანა, საბედისწერო იყო არა მარტო მისთვის, არამედ ერთი ბათუმელი ქალისთვისაც. “მშვენიერი ქართველი ქალი, ბარბარე ნიკოლოზის ასული~ _ ასე მოიხსენიებს მას კაზანძაკისი. ბათუმური ხანმოკლე რომანი კაზანძაკისმა აღწერა თავის უკანასკნელ წიგნში _ “აღსარება გრეკოსთან”, რომელიც 74 წლის ასაკში დაწერა. წიგნის ერთ-ერთ თავს, სადაც თავისი და ბათუმელი ქალის შეხვედრაა აღწერილი,  კავკასია ეწოდება.

`მწუხრის ჟამი იდგა. ბათუმი, დახურული ეზო ზღვის მახლობლად, მოფენილი ზღვის თეთრი ნიჟარებით. არაბულ ლერწმებს ხვეული ალუბლისფერი ყვავილები გამოეღოთ…~

ბარბარე ნიკოლოზის ასულმა მწერალი თავის ეზოში მიიპატიჟა. აღელვებული მნახა და შევებრალეო, წერს ნიკოს კაზანძაკისი. `არასოდეს შემხვედრია უფრო ლამაზი ქალი. არა, ლამაზი კი არა, რაღაც სხვა იყო, რასაც ვერ იტევენ სიტყვები _ თვალები მწვანე, მომნუსხველი და საშიში, და ვითარცა გველის, ხმა ოდნავ ხრიწიანი, სავსე დაპირებებით, უარყოფით და სიტკბოთი. ვუცქერდი და ვფიქრობდი: ეს წუთი აღარასოდეს განმეორდება. ამ ქალს ვეღარასოდეს შევხვდები. მილიარდობით წლებმა იღვაწეს, ურიცხვმა თავგადასავლებმა, შემთხვევებმა, ბედისწერამ, რომ შობილიყო ეს ქალი და ეს კაცი და ერთმანეთს შეხვედროდნენ კავკასიის ერთ სანაპიროზე, ამ არაბული ლერწმებით მორთულ ეზოში. რა ვქნათ, გავუშვათ ეს ღვთაებრივი წამი?

ქალი შემობრუნდა, მილულა თვალები.

_ ნიკოლაი მიხაილოვიჩ, მითხრა, გინდა გავიქცეთ?

ავცახცახდი, რასაც ვნატრობდი და თქმას ვერ ვბედავდი, ქალმა გაბედა და თქვა.

_ გავიქცეთ! ვუთხარი, სად წავიდეთ?

_ სადმე შორს აქედან, მომბეზრდა ჩემი ქმარი, აქ ვიხრჩობი, ვჭკნები, მენანება ჩემი სხეული ნიკოლაი მიხაილოვიჩ, მენანება, მოდი გავიქცეთ.

_ და მერე მოვალეობა ბარბარა ნიკოლაევნა, ათასობით ადამიანი ჩემსგან რომ ელის შველას?

ქალმა თავი გადააქნია, შეიხსნა ოქროსფერი ბაფთა თმებზე, ჩამოეშალა ოქროსფერი ქერა თმები მხრებზე, ტუჩები მოკუმა ჯიუტად.

_ მოვალეობა! თქვა სარკასტულად. ერთი რამ ისწავლე ჩემგან, ერთი მოვალეობა გაკისრია: ნუ მისცემ საშუალებას, რომ ბედნიერება გაგექცეს. ხელი სტაცე თმაში. მტაცე ხელი თმაში, ნიკოლაი მიხაილოვიჩ, ვერავინ გვხედავს.

ვუცქერდი ზღვას. მხოლოდ დემონები იბრძოდნენ ჩემში. არც ერთი ანგელოსი. ბედისწერა ჩამსაფრებოდა და მელოდა. გავიდა ხანი. წამოფრინდა ქალი მთლად ფერგამკრთალი.

მორჩა!  _ მითხრა. _ არ დამთანხმდი მაშინვე, აწონ-დაწონე სარგებელი და დანაკარგი, მორჩა! ახლა რომ მოინდომო, მე აღარ დაგთანხმდები. კარგად იყავი ნიკოლაი მიხაილოვიჩ, ყოჩაღ, პატიოსანი კაცუნა ხარ, საზოგადოების ბურჯიო რომ იტყვიან, გაგიმარჯოს და კარგად იყავი! თქვა და დაცალა ღვინით სავსე პატარა ჭიქა“.

ბერძნეთა რეპატრიაციის საქმე მწერალმა წარმატებით დააგვირგვინა, მაგრამ სცენა, რომელიც ბათუმში, თეთრი კენჭებით მოკირწყლულ ეზოში განვითარდა, მას მოსვენებას მთელი ცხოვრება არ აძლევდა. ცხრა წლის შემდეგ, 1928 წელს, ამ შემთხვევის შესახებ წერს კაზანძაკისი ელენი სამიუს: `გული სიმწარითა მაქვს სავსე. გახსოვს ოდესღაც ერთ ეზოში, თეთრი კენჭებითა და არაბული ლერწმებით, ბარბარა ნიკოლაევნამ რომ მითხრა: „რას ნიშნავს მოვალეობა, სამშობლო და ხელოვნება? მოდი გავიქცეთ!“

„ბარბარა ნიკოლაევნა არც საყვარელი იყო ნიკოს კაზანძაკისის და არც უბრალო მეგობარი. ის იყო უფრო მეტი, რაღაც უფრო მტკივნეული, თავისივე სინდისი იყო იგი. ეს იყო ქალი ბედისწერა, ის, რაც ერთხელ, ან ორჯერ გამოეცხადება ხოლმე ყოველ მამაკაცს თავისი ცხოვრების განმავლობაში, რათა სასწორზე შეუგდოს პრინციპები და სურვილები, რომ შეიცნოს რა მძიმეა პასუხისმგებლობისა და მოვალეობის ტვირთი~, _ წერს ლიტერატორი გეორგიუს სტამატიუ, კაზანძაკისის მეგობარი და ბიოგრაფი.

ბათუმში კაზანძაკისს, როგორც ჩანს, მელანქოლიამაც შეუტია: `ნელა წვიმს, მონოტონურად, სასტუმროს აივნიდან გავცქერი ბანანებისა და ფინიკის ხეებს, რომ სველდებიან. თეთრად აქაფებულა შავი ზღვა, მეტისმეტად მოწყენილი ვარ და ვისურვებდი, დასრულებულიყოს სიცოცხლე~. _ ბათუმი, 1927 წელი, 29 ნოემბერი, წერილი ელის ლამპარიდისს.

ბარბარე ნიკოლოზის ასულს ნიკოს კაზანძაკისი ბათუმიდან გამგზავრების წინც უნახავს. `განშორებისას ბარბარა ნიკოლაევნამ ჩემი კაიუტა თეთრი და წითელი ვარდებით აავსო. გაუსაძლისი სიმწარეა…~ _ წერდა კაზანძაკისი ერთ-ერთ წერილში.

საქართველოდან კაზანძაკისი გერმანიაში გაემგზავრა, სადაც საბჭოთა კავშირის შესახებ ლექცია წაიკითხა. ერთ-ერთი ბერლინელი გამომცემელი შეჰპირდა მწერალს, რომ სასწრაფოდ გამოსცემდა მის მოგონებებს და მწერალმა მოკლე ხანში, ერთ თვეში, დაწერა წიგნი, რომელსაც `ტოდა რაბა~ (ებრაულად _ მადლობა) უწოდა. ამ პატარა წიგნის სამი თავი კაზანძაკისმა საქართველოს მიუძღვნა, სადაც წერს: `იდილიური სიზმარი დამოუკიდებელი საქართველოსთვის ქიმერაა… საქართველო გადამწყვეტ გეოგრაფიულ და ფსიქოლოგიურ არეალშია. იგი ორი ძალის შუაა მოქცეული. ახალი საბჭოთა ძალისა _ რომლის მიზანიცაა შთანთქას მთელი აზია _ და ძველი, კაპიტალისტური ძალისა, რომელიც ცდილობს მას შეეწინააღმდეგოს. საბრალო საქართველო ამ ორ უზარმაზარ დოლაბს შორის მოქცეულ ხორბლის მარცვალს ჰგავს…“

ბათუმელი ქალი, ბარბარე ნიკოლოზის ასული ბერძენ მწერალს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში არ დავიწყებია. თავის ბოლო ნაწარმოებში იგი წერს:

`ათასი წლის შემდეგ, გაუხარელი სიბერის ჟამს, ვხუჭავ თვალებს და კვლავ იზრდებიან არაბული ლერწმები, ეხეთქება შავი ზღვა ჩემს საფეთქლებს, მოდის ბარბარე ნიკოლოზის ასული და დამიჯდება წინ, სკამზე კი არა, ფეხმორთხმული, თეთრ კენჭებზე: ვუცქერ, ვუცქერ და ვფიქრობ: ნეტავ სწორად მოვიქეცი, რომ არ ვსტაცე ღვთაებრივ წამს ხელი თმაში?!~

ნანა კვაჭაძე

სტატია მომზადებულია თამარ მესხის წიგნის _ „დიდი ცეცხლის მეწამული ანარეკლის“ მიხედვით

იასონ სიორიძე ბათუმში გურიიდან ჩამოვიდა. სიორიძეები საეკლესიო ყმები იყვნენ. საკმაოდ შეძლებული ოჯახის შვილმა _ იასონმა უმაღლესი განათლება რუსეთში მიიღო. რუსეთიდან კი ბათუმში ჩამოვიდა. იმ დროისთვის  ბათუმი საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე განვითარებულ ქალაქად ითვლებოდა.

ოცდარვა თუ ოცდაათი წლის იასონ სიორიძემ ცოლად კეჭეხმაძის ქალი _ 14 წლის ელისაბედი შეირთო და მუშაობა ბათუმის საქალაქო სამმართველოს ფინანსურ განყოფილებაში დაიწყო.

აგურის ერთსართულიანი სახლი მალე ახმაურდა. ჰოლი, მისაღები ოთახი, შუშაბანდი, სამზარეულო და ჭერში დატანებული საზაფხულო ოთახი ბავშვებისა და სტუმრებისთვის საუკეთესო ადგილი იყო. სახლს პატარა შიდა ეზოც ჰქონდა, ერთმანეთში გადახლართული ვაზის ლერწებითა და წითელი ვარდებით დაბურული. ეზოში შეზლონგები იდგა, კარგ ამინდში აქ ჩაის სვამდნენ ვერცხლის სადგამში ჩასმული მინის ჭიქებით. უფროსები კონიაკსაც ხშირად მიირთმევდნენ ბროლის წითელი, წვრილი ოქროსფერი ორნამენტებით მორთული სირჩებით; ბავშვებს კი, ალბათ, ტკბილეულისკენ უფრო მიუწევდათ გული. სახლში მუდამ იყო მურაბა და მაშინ ძალიან მოდური ვაშლის ნამცხვარი.

მცირე დოზით აუცილებლად უნდა ყოფილიყო მურაბა ალუბლის ან კაკლის. ეს საოჯახო დღესასწაულის ნაწილად მიიჩნეოდა: მურაბას საგანგებო სპილენძის ტაშტში ხარშავდნენ.

სიორიძეების მისაღებ ოთახში იდგა ავსტრიული როიალი, რომელზეც ოჯახის რამდენიმე წევრი უკრავდა. მაშინ როიალი ბათუმში იშვიათობა იყო  და როცა საკრავი სახლში მოიტანეს, მთელი ქუჩა საუბრობდა, რომ სიორიძეების ოჯახმა უცნაური, სამფეხა ავეჯი შეიძინა.

იასონ სიორიძეს ხუთი შვილი ჰყავდა. სამი ვაჟი: ანდრია, გიორგი, ილია და ორი ქალიშვილი: თამარი და ეკატერინე. სიორიძეების ოჯახს ჰქონდა ფინანსური შესაძლებლობა და იასონ სიორიძემ სახლში ფრანგი გუვერნანტი ქალი მოიყვანა. მისი სახელი დღეს არავის ახსოვს, ისიც უცნობია, როგორ მოხვდა ბათუმში ფრანგი გუვერნანტი, რომელმაც მთელი ცხოვრება სიორიძეების ოჯახში გაატარა. ჯერ როგორც ბავშვების აღმზრდელმა, შემდეგ კი _ ოჯახის წევრმა.

იასონ სირაძე და ელისაბედ კეჭეხმაძე. ქორწინების ფოტო

`მადამ~ _ ასე ეძახდნენ სიორიძეები ფრანგ ქალს, რომელმაც მიუხედავად ბათუმში გატარებული მრავალი წლისა, ვერც ქართული და ვერც რუსული ენა ვერ ან არ ისწავლა. ალბათ, მისი გავლენით სიორიძეები ოჯახში, ძირითადად, ფრანგულად საუბრობდნენ. ბავშვები ძალდაუტანებლად, იოლად ითვისებდნენ ენას. `დაჯექი!~ მიუთითებდა `მადამ~-ი რომელიმე მათგანს ფრანგულად და ჯერ თვითონ ასრულებდა მოქმედებას, შემდეგ კი ბავშვი იმეორებდა. იასონ სიორიძის შვილებისთვის ფრანგული მეორე მშობლიური ენა იყო.

ეკატერინე და თამარ სიორიძეებმა ბათუმის კეთილშობილ ქალთა სასწავლებელი დაამთავრეს და სწავლა თბილისში გააგრძელეს.

1921 წელს, ეკატერინე, თამარი და გოგი სიორიძეები პარიზში, სორბონას უნივერსიტეტში წასასვლელად გაემზადნენ. ყველაფერი მზად იყო, შვილები ბათუმში უკვე ოჯახსა და მეგობრებს ემშვიდობებოდნენ, როცა 1921 წლის 25 თებერვალს წითელმა არმიამ საქართველოს ახალგაზრდა რესპუბლიკის ოკუპაცია მოახდინა, საზღვრები ჩაიკეტა და ოცნება პარიზსა და ევროპულ ცხოვრებაზე დასრულდა.

ეკატერინე თბილისში გადავიდა საცხოვრებლად და გათხოვდა. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ეგრეთ წოდებულ `ცეკაში~ მუშაობდა, პარტიაში შესვლაზე უარი განაცხადა. `მე მათ არ ვცნობ~, _ ამბობდა ქალი, რომელსაც ოცნება პარიზზე საბჭოთა ხელისუფლებამ წაართვა. ეკატერინეს კლასიკური მუსიკა უყვარდა. რომელიმე ოპერიდან არიას წაიღიღინებდა და ოჯახის წევრებს ეკითხებოდა: `აბა, მითხარით, რომელი ოპერიდან არის?~ მას ფრანგული ენის სიყვარული სიცოცხლის ბოლომდე გაჰყვა. ცხოვრების ბოლო წლებში რუსულ ენაზე უკვე აღარ საუბრობდა, მიუხედავად იმისა, რომ შესანიშნავად იცოდა ეს ენა.

მიუხედავად იმისა, რომ გამგზავრება ვერ შეძლეს, დები ისე ცხოვრობდნენ, როგორც ადრე, როცა მათი ოჯახი ბათუმში ერთ-ერთი საუკეთესო იყო. იასონ სიორიძის ცხოვრებაში ბევრი არაფერი შეცვლილა. იგი პენსიაში გასვლამდე საქალაქო მმართველობაში მუშაობდა, რომელსაც საბჭოთა საქართველოში უკვე სხვა სახელი ერქვა.

იასონ სიორიძის ვაჟი, გიორგი, პროფესიით მეტალურგი იყო. `ჟორჟეტ~ – ასე ეძახდნენ გიორგის ოჯახის წევრები. თუ საქართველოს ენციკლოპედიას გადაფურცლავთ, წაიკითხავთ, რომ იგი სილიკატის აგურის ერთ-ერთი გამომგონებელია. ამ გამოგონების გამო რეპრესიების დროს იგი სტალინთან დაიბარეს. `მეგონა, რომ დამიჭერდნენ~ _ ყვებოდა შემდეგ გიორგი სიორიძე, თუმცა იგი რეპრესიებს გადარჩა და სტალინმა პრემიით დააჯილდოვა.

ილია სიორიძემ სამხედრო სამსახური არჩია; ოჯახში ყველაზე უმცროსი, ანდრია კი ბათუმში გაზეთ `სავეცკაია ადჟარიას~ რედაქტორის მოადგილე იყო.

იასონ სიორიძე საკმაოდ მხცოვანი გარდაიცვალა გასული საუკუნის 70-იან წლებში. მისი გარდაცვალებიდან მოკლე ხანში გარდაიცვალა მისი მეუღლეც და სახლში თამარ სიორიძე დარჩა, რომელიც განათლების სამინისტროს თანამშრომელი და მასწავლებელი იყო.

ანდრია სიორიძის შვილი, რუსუდანი წინაპრებზე საუბრის დროს იხსენებს, თუ როგორი აურა სუფევდა იმ სახლში, რომლის ბოლო დიასახლისი თამარ სიორიძე იყო _

ტილოს გახამებული ჩიხოლით დაფარული, ძველებური ავეჯი, კედელზე დიდი ხალიჩა ზედ მიმობნეული წინაპრების ფოტოებით, როიალი სამშვენისებით, დიდი სარკე, რომლის კუთხეში მუდამ იდგა სუნამოს ფლაკონი.

თამარი განსაკუთრებით პეწიანი ქალი იყო, მუდამ ზამშის, საგანგებოდ შეკერილ ფეხსაცმელებს და აბრეშუმის ცვირსახოცებს ატარებდა. პროფესიით უცხო ენების სპეციალისტი ასწავლიდა ფრანგულს, რუსულსა და გერმანულს.

ფალიაშვილის ქუჩაზე ერთსართულიანი აგურის სახლი დღესაც სიორიძეების მფლობელობაშია. თავის დროზე იასონ სიორიძემ სახლი ხუთივე შვილს და მათ შთამომავლებს თანაბარი უფლებებით დაუტოვა. სიორიძეები დღეს აქ არ ცხოვრობენ. ზოგი მათგანი ბათუმში, ზოგი თბილისში, ზოგიც მოსკოვშია, მაგრამ ყოველ მათგანს ეს სახლი დღემდე აერთიანებს.

ძველი ნივთებიდან ამ სახლში რამდენიმე შემორჩა, მათ შორის ძველი, ავსტრიული როიალი და სამურაბე სპილენძის ტაშტი, რომელშიც წლებია მურაბა არავის მოუხარშავს.

პორტო-ფრანკო _ სიტყვა-სიტყვით თავისუფალი ნავსადგური. ასე უწოდებდნენ რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში მყოფ ბათუმს 1878-1886 წლებში. იდეა ინგლისს ეკუთვნოდა, მან ბერლინის კონგრესზე ქალაქის პორტო-ფრანკოდ გამოცხადება მოითხოვა და გაიტანა კიდეც. ბერლინში დადებული ხელშეკრულების მე-8 პუნქტის მიხედვით, რუსეთს ბათუმი პორტო-ფრანკოს სტატუსით გადაეცა. რუსეთის იმპერიაში ბათუმი მესამე პორტო-ფრანკო იყო, ოდესისა და ვლადივოსტოკის შემდეგ.

პორტო-ფრანკოს წესდების საფუძველზე, ბათუმში დაშვებული იყო უცხოური საქონლის თავისუფალი შემოტანა. ეს შეღავათები არ ვრცელდებოდა რუსული წარმოების საექსპორტო საქონელზე.

დადგინდა პორტო-ფრანკოს საზღვრები. იგი იწყებოდა მდინარე სარი-სუდან (თანამედროვე ბათუმის პორტის შენობის ცენტრალური შესასვლელის მიდებარე ტერიტორია), გადიოდა დაუსახლებელ, დაჭაობებულ ვაკეზე (დაახლოებით თანამედროვე პუშკინის ქუჩა) და მთავრდებოდა თანამედროვე ჯავახიშვილისა და გრიბოედოვის ქუჩების გასწვრივ.

დაახლოებით 22 კვადრატული კილომეტრის ფართობი ღრმა თხრილითა და მავთულხლართით იყო შემოსაზღვრული. ამის იქეთ გატანილ ნებისმიერ საქონელზე ყველას ბაჟი უნდა გადაეხადა.

რამდენად  სასარგებლო აღმოჩნდა `პორტო-ფრანკოს~ სტატუსი ქალაქის განვითარებისთვის, ამაზე ისტორიკოსები სხვადასხვა აზრის არიან. თუმცა იმდროინდელი ქართული პრესა ამგვარ სურათს გვიხატავს:

`დროება~, 1883 #226: `ბათუმი უსიამოვნო სურათს წარმოუდგენს მაყურებელს, როცა რომელიმე აჭარელი მოდის დამოჟნის პორტის უფროსთან და ეხვეწება: `შენი თავ-ფეხის ჭირიმე, ეს ერთი ადლი ჩითი გამატანე, ბაღნები ტიტვლები მყავს და უნდა შევუკერო~. მაგრამ ვინ არის გამგონი ამ მუდარისა.

ზოგიერთი აჭარელი პატარა ჩითს ან მიტკალს უბეში მალავს, მაგრამ ისე ოსტატურად და ხელოვნურად ვერა. მათ პოსტის სალდათებმა არ შეიძლება არ მიაგნონ და უბეში კონტრაბანდა არ დაუჭირონ. აი, უპოვეს აჭარელს უბეში მიტკალი, მიჰყავთ მილიციაში და შემდეგ, როცა ერთი ხუთად გადაიხდის კონტრაბანდის ფასს, მიდის დაღონებული~.

`ივერია~, 1886 წელი, # 11:  `ბათუმი პორტო-ფრანკოა, ისეთი ქალაქი, სადაც უბაჟოდ ყოველიფერს შეიტან, მხოლოდ იქედან თუ გამოიტან, ბაჟი უნდა მისცე. ძალიან შეავიწროვა ხალხი ამგვარმა საქმის მდგომარეობამ. ეს არის მიზეზი, რომ ბათუმის მაზრამ მიართვა არზა უმაღლესს მთავრობას, რომ პორტო-ფრანკო მოისპოს. უეჭველია, უმაღლესი მთავრობა ხალხის სურვილს პატივს სცემს. მაშინ მთავრობას ექნება საქმე პირდაპირ უცხოელთა სოვდაგრებთან, რომელთაც თვითონ გადაახდევინებს ბაჟსა~.

პორტო-ფრანკოს სტატუსით გამოწვეულ უხერხულობაზე წერს დავით კლდიაშვილიც, რომელიც იმ პერიოდში ბათუმში ცხოვრობდა: `ბათუმი მაშინ პორტო-ფრანკო იყო; პატარა ქალაქი ოთხი ათასი მცხოვრებით მდებარეობდა ზღვის პირად… მაშინ რკინიგზა არ იყო დამთავრებული და მისვლა-მოსვლა წარმოებდა ზღვით; ფოთიდან კვირაში რამდენჯერმე პატარა გემები დადიოდა და გადაჰყავდა მიმსვლელი და მომსვლელი… რაკი ბათუმი პორტო-ფრანკო იყო, ყოველი მგზავრის ბარგი ბათუმიდან გამგზავრების დროს უნდა გაეჩხრიკათ საბაჟოში და ხელმეორედ ფოთში მისვლისას.  ეს იმისთვის, რომ კონტრაბანდით არ გამოეტანათ რამე ბათუმიდან. ბევრ არასასიამოვნო შემთხვევას ჰქონდა ადგილი, ბევრი სასაცილო ამბავიც მომხდარა. ნამეტურ ქალები აწარმოებდნენ კონტრაბანდისტობას, ბევრს იჭერდნენ, მაგრამ ბევრს ისე გაჰქონდა კონტრაბანდა, რომ საოცარი იყო მათი ამბავი~.

ბათუმი პორტო-ფრანკოში ქალაქის გარშემო 12 საგუშაგო იდგა, ყოველი გამვლელ-გამომვლელი იჩხრიკებოდა; გადატანილ ნავაჭრზე, რაც არ უნდა მცირე ყოფილიყო, ბაჟი უნდა გადაეხადათ. კლდიაშვილი წერს, რომ დარაჯები ათასგვარად თვითნებობდნენ და ავიწროვებდნენ ადამიანებს ბარგის გაჩხრეკა-შემოწმების დროს. ბათუმიდან გამოსვლის წინ მგზავრების ჩხრეკა, ხელბარგის, პირადი ნივთების გამომზეურება, რასაც თან ახლდა საბაჟოს მოხელეების მხრიდან უხეშობა, თვითნებობა და ძალაუფლების გადამეტება, დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა და ამის გამო მთავრობის უმაღლეს ეშელონებში არაერთი საჩივარი შესულა.

ბათუმში საბაჟო პორტო-ფრანკოს სტატუსამდე გაცილებით ადრე რომ არსებობდა, ამაზე დიდი ბრიტანეთის ტრაპიზონელი კონსულის, პალგრევის ანგარიშებიც მოწმობს, რომლებშიც ბათუმის საბაჟო არაერთხელაა ნახსენები. პალგრევი წერს: `აქაური ვაჭრობა მჭიდრო კავშირში იყო კონტრაბანდასთან…~

ბათუმის ოსმალური საბაჟო სამმართველო თანამედროვე მეზღვაურთა საავადმყოფოსა და ჭავჭავაძის ქუჩის ზღვისპირა ტერიტორიაზე მდებარეობდა. ოსმალურმა საბაჟოებმა აჭარაში 1978 წლამდე, ბათუმის რუსეთის იმპერიაში შემოერთებამდე, იარსება.

ისტორიკოსი მალხაზ სიორიძე, თავის წიგნში: `ბათუმის საბაჟო~, აღნიშნავს, რომ როგორც საბაჟოს საარქივო მასალები მოწმობს, ზოგი ცდილობდა ბათუმში შეძენილი საქონელი ბარგში ძველ ნივთებთან ერთად ჩაეწყო და ასე გაეტანა, სხვები ერთდროულად რამდენიმე კაბას იცვამდნენ, ქსოვილის ნაჭრებს ტანზე იხვევდნენ, ევროპულ მაქმანებსა და ბაბთებს, რაც მაშინ ძალიან მოდური იყო, ძველ ტანსაცმელზე აკერებდნენ და ა.შ.

ისტორიკოსი წერს, რომ არქივებში, ძირითადად, წვრილმანი კონტრაბანდისტების საქმეებია თავმოყრილი და ეს საქმეები ბათუმის პორტო-ფრანკოს კონტრაბანდისტული ვაჭრობის რეალურ სურათს არ გვაძლევს. არადა, აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის კონტრაბანდისტებსა და საბაჟოს თანამშრომლებთან მათ კავშირზე არა მარტო ქართული, არამედ იმპერიის პრესა წერდა. პუბლიკაციების სათაურები სენსაციური იყო: `ბათუმის პორტო-ფრანკოს სასწაულები~, `ბათუმის განსაწმენდელი~, და ა.შ.

კორუფცია და მექრთამეობა ყვაოდა. საბაჟოზე, ძირითადად, წვრილმან კონტრაბანდისტებს აკავებდნენ, ამიტომ ხალხი უკმაყოფილო იყო.

ამის მიუხედავად პორტო-ფრანკომ ბათუმს განსაკუთრებული მომხიბვლელობა მაინც შესძინა. ყოველწლიურად მატულობდა ბათუმში ჩამოსულ მოგზაურთა, საქმოსანთა თუ უბრალო ცნობისმოყვარეთა რიცხვი. 1885 წელს ქალაქში 34 500 მეტი უცხოელი ყოფილა. საბაჟოს გვერდის ავლით, სხვადასხვა ხერხით, კონტრაბანდის სახით, ბევრი მათგანი ცდილობდა იაფად ნაყიდი ევროპული საქონელი გაეტანა ქალაქიდან გასვლისას.

ბათუმის პორტო-ფრანკოს სტატუსით რუსი ვაჭრებიც უკმაყოფილონი იყვნენ. ზოგიერთი მათგანი პორტო-ფრანკოს გაუქმების მომხრე იყო. თავის დროზე თავს მოხვეული პორტო-ფრანკო არც იმპერიას უნდოდა და 1886 წლის ზაფხულში საერთაშორისო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც ბათუმი თავისუფალი ნავსადგურის სტატუსით სარგებლობდა, ცალმხრივად შეწყვიტა. ბათუმი პორტო-ფრანკო ისტორიას ჩაბარდა.

ავტორი:ფრიდონ ქარდავა

აჭარის საარქივო სამმართველოს, სამეცნიერო კვლევითი მუშაობისა და პუბლიკაციის განყოფილების მთავარი სპეციალისტი

კარგა ბლომად თავსატეხი გამიჩინა, “გაზეთ ბათუმელებში” (23-30 სექტემბერი) გამოქვეყნებულმა სტატიამ _ „ბათუმი ხელიდან ხელში“. ბილიოტის მოხსენებაში ბათუმში ქართულ-რუსული ჯარის შემოსვლის თარიღად 1878 წლის 6 სექტემბერი ეწერა, ღვაწლმოსილი მკვლევარის, ვლადიმირ სიჭინავას წიგნში კი 25 აგვისტოა დაფიქსირებული და ყოველთვის ასეც მეგონა. ამ ცნობაზე დაყრდნობით დავუშვი ალბათობა, რომ ბილიოტი ახალ სტილს გულისხმობდა, რაზეც ნაცნობ ისტორიკოსებთან კამათი მომიხდა, ცნობილი მკვლევარის სიტყვაში როგორ შეიტანე ეჭვიო.

რა თქმა უნდა, ეჭვი უფრო ბილიოტის მოხსენებაში შევიტანე, მაგრამ პლანკერტიც იმავეს ადასტურებდა. თომას გარდნერის ორ მოხსენებაშიც, რომლებსაც ამჟამად შემოგთავაზებთ, ეს თარიღი ფიგურირებს. თუმცა მანამდე განვმარტავთ, რომ სტატიაში დაშვებული ალბათობა სწორი იყო. დღევანდელი გადასახედიდან ძველსა და ახალ სტილს შორის სხვაობა 13 დღე გამოდის და ეს მაეჭვებდა, მაგრამ საკითხში ჩაღრმავებისას, იულიუსისა და გრიგორიანული კალენდრების სხვაობებში უფრო ღრმად გავერკვიე. გავიხსენოთ, რომ ბათუმის საქართველოსთან შემოერთებისას, 1878 წელს, რუსეთის იმპერია და მთელი მართლმადიდებლური სამყარო ხელმძღვანელობდა იულიუსის კალენდრით, ის მხოლოდ 1918 წელს შეიცვალა (ვგულისხმობ საეროს, თორემ ქართული ეკლესია დღესაც იულიუსის კალენდრის ერთგულია), მაშინ როცა ევროპული ქვეყნები მეთექვსმეტე-მეთვრამეტე საუკუნეებში უკვე გადასულნი იყვნენ გრიგორიანულ კალენდარზე. ამით აიხსნება ინგლისურენოვან დოკუმენტებში ბათუმის შემოერთების თარიღად 6 სექტემბერი რომ ფიგურირებს. რაც შეეხება იმას, რომ 25 აგვისტოდან 6 სექტემბრამდე 12 დღეა და არა 13, ეს იმითაა გამოწვეული, რომ მაშინ სხვაობა ძველსა და ახალ სტილს შორის სწორედ 12 დღე-ღამეს შეადგენდა: როგორც ვიცით, გრიგორიანული კალენდარი შემოიღო რომის პაპმა, გრიგორიმ, 1582 წელს და მაშინ სხვაობა შეადგენდა 10 დღე-ღამეს, რასაც ყოველ 128 წლის შემდეგ ემატებოდა კიდევ ერთი დღე-ღამე. ასე რომ 1878 წლის 25 დეკემბერს სხვაობა ამ ორ კალენდარს შორის იყო სწორედ 12 დღე-ღამე, ამჟამად _ 13, ხოლო 2094 წელს (მცირედი სხვაობით, რადგან ემატება არა 128 წელი, არამედ 128 წელი და 73 დღე-ღამე) იქნება 14. საინტერესო დეტალია _ ამჟამად ეს მნიშვნელოვანი თარიღი იქნება საეკლესიო კალენდრით 25 აგვისტოს, მაგრამ საერო კალენდრით, რითაც დღეს სახელმწიფო სარგებლობს, 7 სექტემბერს.

თომას გარდნერის ქვემოთ მოყვანილ ორ მოხსენებაში აღწერილია ბათუმის გადმოცემის წინა პერიოდი და გადმოცემის დღე, თუმცა აქაც გაჩნდა ერთი თავსატეხი, რადგან გარდნერი უკვე 26 აგვისტოს (ძველი სტილით) ასახელებს, თუმცა დანამდვილებით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს იყო 25 აგვისტო (ძველი სტ.) ამას ადასტურებს დეპეშა, რომელსაც დიდი მთავარი უგზავნის იმპერატორს, პლანკეტი, ბილიოტი და ასევე წიგნი „ბათუმი და მისი შემოგარენი“, რომელიც 1906 წელს გამოიცა, როცა რუსეთში ჯერაც ძველი სტილი მოქმედებდა. ერთი სიტყვით, ბათუმის აღების თარიღი დადგენილი ფაქტია, მაგრამ გარდნერის ამ მოხსენებაში სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტებიცაა ბათუმში ქართულ-რუსული ჯარის შემოსვლისდროინდელი სიტუაციის შესახებ, რამაც გადაგვაწყვეტინა ამ დოკუმენტაციის გამოქვეყნება:

„N532

ვიცე-კონსული გარდნერი მარკუს სოლსბერის (მიღებულია 27 სექტემბერს)

ფოთი, 2 სექტემბერი,1878 წელი.

ბატონო ჩემო, მაქვს პატივი მოგახსენოთ, რომ მდინარე რიონის პირას ჩამოიტვირთა 15 ზარბაზანი, რომელიც გამიზნულია ფოთიდან 5 მილის დაშორებით განლაგებული დიდი ბატარეის შესაიარაღებლად, გაყვანილ იქნა მოკლე სარკინიგზო ხაზი პორტს, რიონის სამხრეთ სანაპიროსა და ქალაქს შორის.

თურქულმა „სანდლებმა“, რომელნიც მდებარეობდნენ მდინარესთან, მიიღეს განკარგულება დაძრულიყვნენ ციხისძირისა და ბათუმის მიმართულებით და  დახმარებოდნენ ნავსადგურთან მდგარ ტრანსპორტში სამხედრო აღჭურვილობის დატვირთვაში.

ნეიდ ფაშა და ჰასან ბეგი ერთი კვირით დაყოვდნენ ქუთაისში პრინც მირსკისთან, გენერალ ოკლობჟიოს სახლში, სადაც განიხილავდნენ ბათუმიდან ევაკუაციის საკითხს, რომელიც, როგორც ითქვა, უნდა გადავიდეს რუსების ხელში მიმდინარე თვის შვიდში, მაგრამ მოგვიანებით ბათუმის ჩაბარების რიცხვად გადაწყდა მიმდინარე თვის 12/24. ოთხი რუსული კორვეტი ამჟამად დგას ფოთის რეიდზე და მზადაა ნავსადგურში შესასვლელად დანიშნულ დროს. მიიჩნევენ, რომ გადაადგილებას არ შეხვდება არავითარი წინააღმდეგობა ლაზების მხრიდან, ბევრი მათგანი უკვე გადავიდა ჭოროხიდან თურქეთის ტერიტორიაზე.

ფოთი-თბილისის რკინიგზის დირექტორისაგან მიღებულ იქნა განკარგულება მომზადებულ იქნას ვაგონები 50 000 ჯარისკაცის გადასაყვანად თბილისიდან ფოთში. ოთხი ბატალიონი ამჟამად იმყოფება კარვებში სანაპიროსთან, მაგრამ ბათუმის ჩაბარების შემთხვევაში ისინი გადაყვანილი იქნებიან ოდესასა და სევასტოპოლში.

ორმოცდაათი ავადმყოფი და დაჭრილი ჯარისკაცი გაიგზავნა ყოველი სამგზავრო სავაჭრო გემით ფოთიდან ოდესაში.

თომას გარდნერი

* * *

ვიცე-კონსული გარდნერი მარკიზ სოლსბერის

(მიღებულია 27 სექტემბერს N 21)

ფოთი, 1878 წლის 7 სექტემბერი.

ბატონო ჩემო, მაქვს პატივი ვაცნობო თქვენს აღმატებულებას, რომ პრინცმა მირსკიმ, მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის დიდი მთავრის, მიხეილის ადიუტანტმა, პირად შემადგენლობის თანხლებით, ფორმალურად ჩაიბარა ბათუმი 26 აგვისტოს/7 სექტემბერს, იმპერატორის ქორწინების წლისთავზე. ჩაბარება მოხდა ყოველგვარი განსაკუთრებული ინციდენტის გარეშე; თურქული დროშა დაეშვა ზარბაზნის 20 გასროლის თანხლებით, შემდეგ რუსული დროშა აღიმართა ზარბაზნის 21 სალიუტით. კაზაკები და ჯარისკაცები დაუყოვნებლივ შევიდნენ ციხესიმაგრეში.

რუსებს დახვდათ სრულიად ცარიელი ადგილი, არც ადამიანის საკვები და არც საქონელი არ დარჩენილა. გემები სასწრაფოდ გაგზავნეს ფოთში. უამრავი პატარა გემი გამოიყენეს ფქვილის, მარილის, საქონლის, მარცვლეულისა და ა.შ. გადმოსატანად, რათა ჯარი გამოეკვებათ.

ამჟამად რამდენიმე პროექტია შედგენილი ფოთისა და თბილისის რკინიგზის ბათუმთან შესაერთებლად. ბოლო და უფრო მნიშვნელოვანი არის მიხაილოვის მიერ წარმოდგენილი პროექტი, ბორჯომის გავლით, რომელიც მიუყვება მდინარე მტკვარს, იქიდან მიდის ოზურგეთამდე, გურიაში, და ბათუმში. ეს გზა არის უფრო ძნელი და დაჯდება უზარმაზარი თანხა, მაგრამ ის მოიწონა დიდმა მთავარმა.

მეორე ვარიანტია სამტრედიიდან (ქუთაისის მახლობლად). რკინიგზა გადაკვეთს მდინარე რიონს ორპირთან და ოზურგეთის გავლით შეუერთდება ბათუმს. მოფიქრებულია საუკეთესო კომერციული და სტრატეგიული თვალსაზრისით.

მესამეა, უბრალო ტრამვაი, ფოთიდან შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ, ჯდება იაფი და არის სწორი, წარმოადგენს არართულ საინჟინრო პროექტს.

თომას გარდნერი

საინტერესოა გარდნერის მიერ მოტანილი ცნობა იმის შესახებ, რომ 26 აგვისტოს აღინიშნა ბათუმის აღება იმპერატორის ქორწინების საიუბილეოდ. დადგენილი ფაქტია, ალექსანდრე მეორის არც პირველი და არც მეორე ქორწინება არ მომხდარა აგვისტოში. როგორც ჩანს, აქ გარდნერი გულისხმობს იმპერატორის კურთხევის იუბილეს (ალექსანდრე მეორე 1856 წლის 26 აგვისტო აკურთხეს). როგორც დადგენილია, ბათუმის აღების მეორე დღეს, 1878 წლის 26 აგვისტოს, ბათუმის ბერძნულ ეკლესიაში, იმპერატორის კურთხევის საიუბილეოდ გადაიხადეს პარაკლისი და ლოცვა.

ბათუმის სტრატეგიულ მდებარეობაზე (როგორც სავაჭრო-ეკონომიკური, ისე გეოგრაფიული თუ სამხედრო თვალსაზრისით) მიუთითებდნენ ფრანგი მოგზაური ადრიან დიუპრე (1807), საფრანგეთის კონსული და მოგზაური ჟ. ფ. გამბა (1820-1824), რუსი დიპლომატი და მწერალი ალექსანდრე გრიბოედოვი (1828), გერმანელი მეცნიერი და მოგზაური კარლ კოხი (1836), ევროპელი მოგზაური ო. სპენსერი (1836), რუსეთის არმიის ოფიცერი ი. კროსკურიაკოვი (1842), იტალიის კონსული პ. ჟულიჩი (1856), თურქი მაიორი ოსმან ბეი (1855), რუსეთის ვიცე-კონსული  პ. ჟუდიჩი (1856), იტალიის კონსული მალმუზი (XIX-ს-ის 70-იანი წლები), ინგლისის კონსული ჯ. პალგრევი (1872), ფრანგი მოგზაური ჟან მურიე (XIXს 80-იანი წლები), ინგლისის კონსული ფ. გვარაჩინო, საზღვაო საქმის ცნობილი მკვლევარი ინჟინერი ნ. შავროვი, (1868), ი. კალფოღლუ (1905), ნიკო ნოკოლაძე (1872), დიმიტრი ბაქრაძე (1873), გიორგი ყაზბეგი (1874), სერგეი მესხი (1878), სამხედრო კორესპონდენტი ალექსანდრე ფრენკელი (1879), სხვა მკვლევარები, საზოგადო მოღვაწეები და იმდროინდელი რუსული და უცხოური პრესა. ბათუმის შესანარჩუნებლად თუ დასაპყრობად თურქეთი და რუსეთი ომებს მართავდნენ.

ბათუმის დამპყრობლებს აქ ყოველთვის ჰყავდათ სამხედრო-საზღვაო ძალები. XVI საუკუნიდან ქალაქი სამხრეთ საქართველოსთან ერთად მიიტაცა ოსმალეთმა. ქალაქს დაუნიშნეს კომენდანტი, რომელიც ემორჩილებოდა ახალციხის ფაშას. XIX საუკუნის დასაწყისში ქალაქის კომენდანტები ბათუმში იყვნენ შერვაშიძეთა გვარის წარმომადგენლები: ქუჩუქ-ბეგ, სოსლან-ბეგ, მეჰმედ-ბეგ. ბათუმის ციხე ფუნქციონირებდა XIX საუკუნის 10-იან წლებშიც. 1804 წელს ბათუმის ციხეში იდგა თურქთა მცირერიცხოვანი, 121-კაციანი გარნიზონი და სამხედრო-საზღვაო ძალები. გარნიზონში ჯარისკაცთა რაოდენობა XIX საუკუნის რუსეთ-თურქეთის ომების დროს (1806-1829წწ) შეადგენდა 30 ათას კაცს, 15 სახაზო ხომალდს, 10 ფრეგატს, 18 კორვეტს, 100 პატარა გემს; 1828-1829 წლებში 10 ათას კაცს, 5 ხომალდს, 4 ფრეგატს, რამდენიმე პატარა გემს ჯერ 10-ათასიან, შემდეგ 36-ათასკაციან კორპუსს. სინოპთან გამანადგურებელი მარცხის შემდეგ ოსმალეთს შავ ზღვაზე ფლოტი აღარ ჰყოლია. ბათუმი, ფაქტობრივად, ზღვიდან დაუცველი იყო.

მალე ვითარება შეიცვალა.

თურქეთის დამარცხებით შეშფოთებულმა ინგლისმა და საფრანგეთმა 1854 წლის დასაწყისში შავ ზღვაზე შემოიყვანეს დიდი ფლოტი: 89 სახაზო ხომალდი, 245 გემი, 55 ფრეგატი, რამაც გადაწყვიტა ომის ბედი თურქეთის სასარგებლოდ (1853-1856); 50 ათას კაცს მხარს უმაგრებდა ოსმალეთის შავი ზღვის ფლოტი, 30 სამხედრო გემი. ომის დროს რუსეთის ფლოტის ეპიზოდური წარმატებები საკმარისი აღმოჩნდა ბათუმის დასაპყრობად.

მხოლოდ ჯერ სან-სტეფანოს, შემდეგ კი ბერლინის საზავო ხელშეკრულებით მოახერხა რუსეთმა ბათუმის დაკავება. ბათუმის ხელში ჩასაგდებად რუსეთს დასჭირდა დაახლოებით 80 წელი და თურქეთთან გამართული ოთხი ომი.

1878-1917 წლებში მეფის რუსეთს ბათუმში ჰყავდა მსხვილი შენაერთი, 1918 წლის აპრილ-დეკემბერში თურქეთმა კვლავ შემოიყვანა თავისი ჯარი ბათუმში, ხოლო 1918 წლის დეკემბრიდან 1920 წლის ივლისის დასაწყისამდე ისინი შეცვალა ანტანტის ჯარმა.

1920 წლის 5 ივლისიდან კი ქალაქი დაიკავა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ჯარმა, თუმცა მათი ყოფნა აქ დიდხანს არ გაგრძელებულა.

1921 წლის 18 მარტს ბათუმში საბჭოთა არმიის ნაწილები შევიდა. აქედან მოყოლებული ბათუმში იდგნენ სხვადასხვა სამხედრო შენაერთები:

მე-9 მსროლელი დივიზია (1921-1942), შემდგომში (1922-1936) I კავკასიის მსროლელი დივიზია. დივიზია იცავდა საბჭოთა კავშირ-თურქეთის სახელმწიფო საზღვრის მონაკვეთს სარფიდან ხულომდე, ასრულებდა 46-ე არმიის სარდლობის სხვადასხვა დავალებას. სახელმწიფო საზღვრის დასაფარავად და შავი ზღვის სანაპიროს დასაცავად, დივიზიამ შეიცვალა დისლოკაციის ადგილი და გადაინაცვლა ქლუხორ-ტუაფსეს ზონაში, ხოლო საზღვრის ეს მონაკვეთი გადაეცა ბათუმის 51-ე გამაგრებული რაიონის ქვედანაყოფებს, შემდეგ ქართულ 392-ე მსროლელ დივიზიას. 1928 წლიდან მე-9 დივიზია ატარებდა საქართველოს ცაკის (უმაღლესი საბჭოს) სახელს;

145-ე მოტომსროლელი დივიზია (1947-1990) საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ გარდაიქმნა რუსეთის ფედერაციის მე-12 სამხედრო ბაზად. მისმა ნაწილებმა ქალაქი 2007 წელს დატოვეს;

ბათუმის სასაზღვრო რაზმი (შეიქმნა 20. XII.22.). მას 1950 წლის პირველი მაისიდან  გამოეყო ხიჭაურის სასაზღვრო რაზმი. ის განლაგებული იყო საქართველოს სახმელეთო და საზღვაო საზღვრის ფოთიდან ხულომდე მონაკვეთში. რაზმმა საქართველო 1997 წლის 1 ივლისს დატოვა;

ბაქოს საჰაერო თავდაცვის ოლქის 25-ე ბრიგადა, მან ბათუმი დატოვა 1992 წელს;

პირველი ქართული მსროლელი დივიზია (1921-1938);

1936 წლის ივლისიდან 47-ე ქართული მოტომსროლელი დივიზია (26. 11. 1942-1945).

მეორე მსოფლიო ომის წლებში ბათუმში იყო შავი ზღვის ფლოტის  ერთ-ერთი ძლიერი სამხედრო-საზღვაო ბაზა, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა  კავკასიასა და ყირიმის ომში საბჭოთა კავშირის სასარგებლოდ.

1992 წლის 10 აგვისტოს ბათუმში შეიქმნა საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს ეროვნული გვარდიის 25-ე მოტომსროლელი ბრიგადა _ დამოუკიდებელი საქართველოს არმიის ერთ-ერთი შენაერთი, რომელმაც იარსება 2004 წლის მაისამდე. შემდეგ მისი პირადი შემადგენლობა სხვა ქართულ შენაერთებში გადანაწილდა.

ეს ჩამონათვალი აჩვენებს, რომ ბათუმი იყო საგარნიზონო ქალაქი, აქ ყოველთვის იდგა მისი დამპყრობელი ქვეყნის მსხვილი სამხედრო შენაერთი. დასანანია, რომ 2004 წლის მაისიდან საქართველოს სამხედრო ძალებს ბათუმში აღარ ჰყავს სამხედრო შენაერთი, თუ მხვედველობაში არ მივიღებთ სასაზღვრო რაზმს, სამხედრო პოლიციას (კომენდატურას), შინაგანი ჯარის ბატალიონს…

ახლა, როდესაც საქართველოს სამხედრო ძალების ნატოს სტანდარტებთან დაახლოება მიმდინარეობს, ბათუმში, ამ ტრადიციულ საგარნიზონო ქალაქში, ჩვენს ქვეყანას უნდა ჰყავდეს სამხედრო შენაერთი, რომელიც ჩაიბარებს, ყოფილი საბჭოთა არმიისა და სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ბედის ანაბარად მიტოვებულ ქონებას. ეს წაადგება ქვეყნის, მისი სამხედრო ძალების გაძლიერებას.

ავტორი: იოსებ ხალვაში

ბათუმის გარნიზონის 25-ე ბრიგადის ოფიცერი(1995-2001 წლებში)

ერთ-ერთი ასეთი პიროვნება გახლავთ მაიორი ქეჩქარტი, რომელიც უშუალოდ მანსფილდს უგზავნიდა კორესპონდენციებს. გთავაზობთ მაიორ ქეჩქარტის  ერთ-ერთ მოხსენებას გენერალ მანსფილდისადმი. მოხსენებაში 1857 წლის ბათუმი და მისი შემოგარენია აღწერილი. ჩვენთვის ეს მოხსენება იმითაა საინტერესო, რომ ბათუმის იმდროინდელ ყოფა-ცხოვრებას ეხება:

„მაიორი ქეჩქარტი ბრიგადის გენერალ მანსფილდს.

1856 წლის 24 მარტი

მაქვს პატივი მოგახსენოთ, რომ 11 თებერვალს დავბრუნდი კონსტანტინეპოლიდან ტრაპინზონში, თქვენი ინსტრუქციის მიხედვით (11თებერვლის N 42) მითითებისამებრ გავემგზავრე ბათუმში, ართვინსა და სხვა წერტილებში, ინფორმაციის შესაგროვებლად, გზებთან და ა.შ. დაკავშირებით. მოგზაურობამ ტრაპინზონში გასტანა 6 დღე. იქ დავყავი 12 დღე,  ხელსაყრელი  ვითარების მოლოდინში, რადგან ჩემს  ჩასვლას დაემთხვა დიდთოვლობა და შიდა მხარეებში გზის გაგრძელება –შესწავლა შეუძლებელი გახდა. ამიტომაც (როგორც გაცნობეთ) ვეწვიე მისი აღმატებულება ომარ ფაშას არმიას და დავბრუნდი ბათუმში 14 მარტს. თოვლი და ნამქერი ჯერაც გრძელდებოდა. იმ წელს უპრეცედენტო ზამთარი იყო; მაგრამ მიმდინარე თვის 15-სა და 16-ში, როგორც კი ძლიერი წვიმები დაიწყო, გადავწყვიტე გამგზავრებულიყავი 17 მარტს. ნაჩქარევად დავტოვე ბათუმი და ვეწვიე ახლომახლო რაიონებს….

მთები ზღვისპირის გაყოლებაზე არის სახიფათო და ძნელადსავალი ბუნებისა და უერთდება ზღვას. დასერილია ხეობებითა და ღრანტეებით, რომლებზეც გვხვდებიან სოფლები. ისინი პარალელურად მიუყვებიან ზღვის ნაპირს, ნავსადგურის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს, სადაც ისინი იხრებიან უფრო სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ, ტოვებენ ადგილს 9 მილის სიგრძისა და 7 მილის სიგანით, რომელიც ქმნის კახაბრის დაბლობს, ველსა და ჭაობებს, რომლის წინაც პატარა ყურემდე, მდებარეობს სოფელი ბათუმი. ნავსადგური არის ნახევარწრის ფორმის….

…აღმოსავლეთ მხარეს ესაზღვრება ჭაობი, რომელიც დასავლეთისკენ ფართოდაა გადაჭიმული. ნავსადგური არის სრულიად უხიფათო, წყალი ღრმაა ნაპირიდან 10 იარდის სიშორეზე…

…მთებში არის უამრავი ხე-ტყე; წიფელი, კაკალი, უშველებელი ზომის მშვენიერი აკაციის ხეები; ასეთივე ამერიკული აკაციის ხე, მრავლადაა ბათუმის სიახლოვეს, ჭაობებში. ეს ჭაობები, რომელნიც ფორმირებულია ყოველწლიური წყალდიდობებით, სეზონური გამდნარი თოვლით, მდინარე ჭოროხისა და სხვა პატარა ნაკადულებით, არის მთავარი ნაკლოვანება ბათუმის ნავსადგურისა თუ მდებარეობის…

…ბათუმში ციებ-ცხელება იფეთქებს მეტწილად მაისის დასასრულიდან სექტემბრის დასასრულამდე. ამ პერიოდში ვაჭრობა და ხელოსნობა წყდება, ძირითადად ამ დაავადების წყალობით, თუმცა, ასევე, ხშირად საქმიანობას ასუსტებს ჭოროხის ადიდების პერიოდი (ძირითადად შიდა მხარეებთან დაკავშირების მხრივ), როდესაც მდინარე სანაოსნოდ გამოუსადეგარია ან მხოლოდ პატარა ადგილობრივი ნავებისათვის ვარგა….

…მოსახლეობა ციებ-ცხელების პერიოდში მიდის მთიან სოფლებში და ხოფაში, რომელიც არის გაცილებით უსაფრთხო ადგილი. …ქალაქი მოიცავს ბაზარს, 200 მაღაზიამდე, რომლებშიც  ცოტა ევროპული საქონელი, ძირითადად კი ადგილობრივი სურსათი მოიპოვება. ქალაქში ოთხ სახლზე მეტი არაა, რომელიც შეიძლება  ჰოსპიტლად გამოიყენებოდეს. დანარჩენი, ალბათ, ორიათასამდე, არის საოცრად ღარიბული, ადგილობრივთა ხის შენობები. მომარაგება არის არასაკმარისი…

…ბათუმის მოსახლეობა შეადგენს 2000 ადამიანს, შეიარაღებული ძალების გამოკლებით; მოსახლეობა ზაფხულში კლებულობს რამდენიმე ასეულით, ჯანსაღ რეგიონში  ემიგრირებული მცხოვრებლების  ხარჯზე…~

ავტორი: ფრიდონ ქარდავა

აჭარის საარქივო სამმართველოს სამეცნიერო კვლევითი მუშაობისა და პუბლიკაციის

განყოფილების მთავარი სპეციალისტი

ბათუმი. გადაღებულია რუსეთ–თურქეთის 1977–1978 წლების ომის შემდეგ. (ფოტო დაცულია ეროვნულ არქივში)

ბათუმის დაბრუნება მნიშვნელოვანი და მრავალი საინტერესო წვრილმანებით აღსავსე ისტორიაა, რომელსაც  ბოლო წერტილი ქართველმა გმირმა, გენერალმა მაზნიაშვილმა დაუსვა. მანამდე კი იყო უამრავი სავალალო (მაგალითად, 1828 წლის ადრიანოპოლის ზავის დადებისას რუსი ჩინოვნიკის უვიცობით დაშვებული შეცდომა, ჭოროხი ჩოლოქში რომ აერია) ბატალიები, რომელიც, ჩვენდა საბედნიეროდ, 1878 წელს ბათუმისა და მთლიანად აჭარა-არდაგანის შემოერთებით  დასრულდა. უამრავი მეცნიერული ნაშრომი, თემა, რეფერატი, წერილი თუ მხატვრული ნაწარმოები მიეძღვნა ამ მოვლენას, თუმცა შეიძლება ითქვას, რომ ეს თემა მაინც ამოუწურავია. ამჟამად წარმოგიდგენთ ბილიოტის ერთ მოხსენებას.

რობერტ სოლსბერი, 1830-1903 წწ.

სერ ალფრედ ბილიოტი (1833_1915 წწ.) იყო იტალიის ლევანტის მკვიდრი, რომელიც შეუერთდა ბრიტანეთის საგარეო სამსახურს და საბოლოოდ მისი ერთ_ერთი გამოჩენილი კონსული გახდა მე-19 საუკუნის ბოლოს. იგი პროფესიით არქეოლოგი გახლდათ და მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ გათხრებსაც აწარმოებდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ  ანატოლიაში. მეთაურობდა წმინდა მიხეილისა და წმინდა გიორგის რაინდებს 1898 წლის ოქტომბრიდან.

მისი არც თუ ისე კარგი ინგლისურით შედგენილი მოხსენებები აღიარებულია 21-ე საუკუნის სწავლულებისაგან, ისეთ განსხვავებულ სფეროებში, როგორიცაა დიპლომატიის ისტორია, ანთროპოლოგია და რა თქმა უნდა, არქეოლოგია. ის მუშაობდა ბრიტანეთის ვიცე-კონსულად როდოსში, საიდანაც 1873 წელს გადაიყვანეს ტრაბზონში. შემდეგ იყო კონსული ჩინეთსა და თესალონიკში. თესალონიკში მისი მოღვაწეობა დაემთხვა ომის მზადების პერიოდს, საბოლოოდ ბალკანურ ომებში რომ გადაიზარდა. დიდი მნიშვნელობა აქვს ჩვენთვის მის კორესპონდენციებს, რომელსაც ის აგზავნიდა ბრიტანეთის საგარეო ოფისში. წარმოგიდგენთ ერთ-ერთ წერილს, რომელიც ეხება სწორედ ბათუმის საქართველოსთან დაბრუნებას, 1878 წელს.

„ვიცე-კონსული ბილიოტი მარკიზ სოლსბერის (მიღებულია 24 სექტემბერს)

(N 120. პოლიტიკური)

ტრაბზონი. 12 სექტემბერი1878.

ბატონო ჩემო,

წარმოგიდგენთ რუსების მიერ ბათუმის დაკავებასთან დაკავშირებულ დეტალებს, რისი შეგროვებაც შევძელი.

დილით, მიმდინარე თვის 6-ში, რუსული სამხედრო ნაწილები, რომელნიც პრინც მირსკის მეთაურობით ჩაქვში იმყოფებოდა, დაიძრნენ ქალაქისკენ, ვიდრე რუსული ღუზაჩაშვებული  ესკადრონი  იმავე მიმართულებით უშვებდა ორთქლის ბოლქვებს.

(აღნიშვნის ღირსია, რომ მკვლევარი ვლადიმირ სიჭინავა წიგნში `ბათუმის ისტორიიდან~  ბათუმში რუსულ-ქართული ჯარის შემოსვლის თარიღად ასახელებს 25 აგვისტოს დღის 11 საათს. ეტყობა ბილიოტი ახალი სტილით გადმოსცემს თარიღს, თანაც არსებობს პლანკეტის ცნობა, რომელიც იმავეს ადასტურებს:

„St. Petrrsbunjh, September 8, 1878.I HAD the honour to forward to your Lordship, at 315 г.м. this day, the following telegram en ctair.-

“A telegram from the Grand Duke Michael to the Emperor, published officially this morning, announces that the Russian troops entered Batoiun at 11 A.M. on Friday the 6 th instant. The Russian authorities immediately took possession of the town, all the Turkish civil employe’s having departed. Fifteen tabors of Turkish troops still remain, but will be sent off as soon as possible. All quiet everywhere in the district. Dervish Pasha, with deputation of .Mussulmans and of Christians, met the Russian General at entrance of Batoum.”

Translation from the “Journal de St. Petersbourg” of the official despatch above alluded to is herewith inclosed.I have, &c. (Signed)F.R.. PLUNKETT.  )

ბერძენი და სომეხი ღვთისმსახურები, ჯვრით ხელში და მოლა ადგილობრივ, ქრისტიან და მუსლიმან მოსახლეობასთან ერთად გაემართნენ რუსებთან შესახვედრად.

მცირე ხნის შემდეგ დერვის ფაშა, _ სამი ბატალიონის მეთაური, _ დაიძრა  პრინც მირსკისთან შესახვედრად.

რუსები მოაბიჯებდნენ ამ შემადგენლობით:

კაზაკების ერთი ესკადრონი.

პრინცი მირსკი დევრიშთან, გენერალ ოკლობჟიოსთან, მიურიდთან, პრინც დოლგოროვსკისთან და პირად შემადგენლობასთან ერთად.

კაზაკების მეორე ესკადრონი.

41-ე დივიზიონის ოთხი ბატალიონი.

ეგერთა ოთხი ბატალიონი.

ერთი ბატალიონი 6 ზარბაზნით.

მთლიანად 7000 კაცამდე.

ხებასთან (კჰება) განთავსებული ორი რუსული ბატალიონი და გენერალი კომაროვი ბათუმში არ შემოსულა.

რუსები ქალაქში შემოვიდნენ შუადღით, ისინი მიესალმნენ თურქულ დროშას ზარბაზნის 21 გასროლით და შემდეგ აღმართეს რუსული დროშა, ზარბაზნის 101 სალუტით.

პრინცმა მირსკიმ რამდენიმე სიტყვით გადმოსცა იმპერატორის დიდსულოვანი  კეთილგანზრახვა ბათუმისა  და მისი შემოგარენის მოსახლეობისადმი.

დერვიშ ფაშამ ისადილა პრინც მირსკისთან  რუსეთის დროშის ქვეშ მცურავ გემზე, და  შემდეგ საპასუხო სადილზე მიიწვია პრინცი მირსკი ერთ-ერთ თურქულ ხომალდზე.

ერთი დღის შემდეგ, როცა ვიცე-ადმირალი არიფ-ფაშა ჩამოვიდა ბათუმში, მას  სალუტით მიესალმნენ, როგორც მთავარსარდალს და შემდეგ რუსულმა და თურქულმა სამხედრო გემებმა ადგილები გაცვალეს“.

სამწუხაროა, როცა შენი ძირძველი ქალაქი და მიწა იმპერიათა ასპარეზი და  „ხელიხელსაგოგმანებელი“ ადგილია მხოლოდ. და ისიც ცხადია, რომ სხვისი დახმარებით დაბრუნებული ტერიტორიები ხელმეორედ დასაბრუნებელი იყო ყოველთვის და ორმაგი თუ ათმაგი ქართული სისხლის ფასად გვიჯდებოდა.

ავტორი: ფრიდონ ქარდავა

აჭარის საარქივო სამმართველოს სამეცნიერო კვლევითი მუშაობისა და პუბლიკაციის

განყოფილების მთავარი სპეციალისტი

უილიამ გიფორდ პალგრევი (1826-1888წწ.) დაიბადა ვესტმინსტერში. ის იყო სერ ფრანსისკ პალგრევისა და ელიზაბეტ თიურნერის ვაჟი. განათლება მიიღო `ჩართერჰაუზ სქულში~, შემდეგ სმიტფილდის სიახლოვეს გააგრძელა სწავლა  დოქტორ სანდერსის ხელმძღვანელობით, სწავლობდა ოქსფორდში. არის რამდენიმე წიგნის ავტორი. აღსანიშნავია, რომ მას ოქროს მედალიც კი აქვს მოპოვებული კლასიკურ პოეზიაში. მსახურობდა ინდოეთში, სამეფო ქვეითთა ჯარში.

მოგვიანებით მოინათლა კათოლიკედ, თავი ღვთისმსახურებას მიუძღვნა, შეუერთდა იეზუიტებს (იესოს საზოგადოება) და მსახურობდა როგორც ორდენის წევრი, ინდოეთში, რომსა და სირიაში. ცდილობდა,  მოეპოვებინა საფრანგეთის მხარდაჭერა და ნაპოლეონ III -ის კეთილგანწყობა.

1865 წელს პალგრევი დაბრუნდა ევროპაში, უარყო  კათოლიკური  ეკლესია და დაიწყო სამსახური ბრიტანეთის საგარეო ოფისში. 1866 წელს დაინიშნა `სუხუმ-კალეში~ (სოხუმში) კონსულად. 1867 წელს გადავიდა ტრაპიზონში. შემდგომში იყო კონსულად სანტა ტომასში, მანილაში, ბულგარეთსა და ბანგკოკში. ბოლოს პალგრევი გახდა ურუგვაიში მუდმივმოქმედი გენერალური კონსული, სადაც აღესრულა 1888 წელს.

ჩვენთვის მისი მოღვაწეობის თურქული პერიოდია საინტერესო, როდესაც ის  ტრაპიზონში კონსულობის დროს მოხსენებებს უგზავნიდა ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა ოფისს. გთავაზობთ ნაწყვეტებს მისი ორი მოხსენებიდან, რომელიც ბათუმს ეხება.

ტრაპიზონის კონსულის, პალგრევის მოხსენება, 1872 წელი:

`ეს ქალაქი მდებარეობს ღრმა ყურის დასავლეთ მხარეს, ჭოროხისწყლიდან 16 მილის დაშორებით, ზღვის სანაპიროზე. ოცი წლის წინ ის იყო მხოლოდ სოფელი, ვიდრე რუსეთის შავი ზღვის საზღვაო ხაზის შექმნითა და ფოთის მეზობლობით არ განვითარდა კომერციულ მნიშვნელობამდე, რომლითაც ის უკვე აჭარბებს რამდენიმე მნიშვნელოვან ნავსადგურს ამ სანაპიროზე.

ახლა ის არის მუთასირიფის თუ გუბერნატორის მოადგილის ადგილსამყოფელი, რომლის იურისდიქციის ზონაა ტრაპიზონი, რომელიც მოიცავს თურქეთის საქართველოს დიდ ნაწილს და მთლიანად ლაზეთს. ბათუმის ბაზრობა მოიცავს 385 მაღაზიას, ბევრი მათგანი საკმაოდ კარგადაა მომარაგებული სანოვაგით, თუ სპირტით თუ მანჩესტერის საქონლით. სახლების რიცხვი შეადგენს 240-ს;  მუდმივმაცხოვრებელი _ 1383-ს, რომელთა 1/12–ს წარმოადგენენ ბერძნები, 1/3–ს ემიგრანტი ჩერქეზები; ამათ შეიძლება დაემატოს არამდგრადი  400 სული, რომლებიც პორტთან არიან განთავსებულნი~.

აღსანიშნავია, რომ პალგრივი თავის ადრინდელ მოხსენებაში _ 1868 წელს, ცოტა სხვა სურათს იძლევა:

`ბათუმი ახლაც მცირედითღა აღემატება ლაზისტანის სანაპიროს სოფლებს. ის ძირითადად, მეთევზეებითა და კონტრაბანდისტებითაა დასახლებული. თუმცა ამის მიზეზი, ბევრ სხვა რაიმესთან ერთად, მოსახლეობის ჩქარი ზრდაა, რომელიც ჯერაც მატულობს. ახლანდელი მონაცემებით ბათუმში _ 4500 მუსლიმანი, 350 ბერძენი; 120 სომეხი, საერთო ჯამში 4970 მოქალაქეა. ბაზრისმოედანი შეიცავს 150 მაღაზიას, მათ შორის 50 მეტი ახალაშენებულია და ნავმისაბმელთან ახლოსაა განთავსებული~.

ამ ორი მოხსენებიდან კარგად ჩანს მაღაზიების განვითარების სურათი, მაგრამ მოსახლეობის რიცხვი საეჭვოა. 1868 წელს თუ 4970 მოსახლე იყო, 1872 ვერაფრით იქნებოდა 1383. აქ ეტყობა კორექტურასთან გვაქვს საქმე, რაც, იმედია, დოკუმენტებთან შემდგომო მუშაობის დროს გაირკვევა (ისტორიკოს ვლადიმერ სიჭინავას მონაცემებით, 1878 წელს ბათუმის მოსახლეობა შეადგენდა 3000 მოქალაქეს. მკვლევარი თავის მხრივ ეყრდნობა წიგნს `ბათუმი და მისი შემოგარენი~). 1868 წლის მოხსენებაშივეა საუბარი მოსახლეობის შემადგენლობაზე და ბარემ აქვე მოვიყვანთ იმ ნაწყვეტს:

`ბათუმის მოსახლეობა ძალიან არეული ხასიათისაა. ის შედგება თურქებისგან, ლაზებისაგან, ქართველებისგან, ჩერქეზებისგან, აფხაზებისა და ზანგებისგანაც კი; ბერძნები აქ მუდმივმოსახლენი არიან.  ისინი, ძირითადად, მცირემომწოდებლებს  ან სპირტის საცალო გამყიდველებს წარმოადგენენ. სომხები ბათუმში ახალდასახლებულები არიან; ისინი აქ მოვიდნენ ერზრუმის შიდა მხარეებიდან~.

ამასთან დაკავშირებით პალგრივი საინტერესო დასკვნას აკეთებს;

`შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ სომხების ყოფნას და გამრავლებას აღმოსავლეთის ქალაქში აქვს ისეთივე დიდი მნიშვნელობა, როგორიც ებრაელების დასახლებას ევროპაში; ეს არის სამონეტო საქმიანობის გაფართოებისა და რეგიონის განვითარების საზომი თერმომეტრი~.

ახლა კი ისევ 1872 წლის მოხსენების ნაწყვეტით დავასრულებთ ამ სტატიას:

`ქალაქში არის დანგრეული და დაუმთავრებელი კონაკები, თუ სახელმწიფო შენობები; ტელეგრაფის სადგური _ მხოლოდ თურქული დეპეშებისთვის, ასეთივე ფოსტა; საკარანტინო სადგური ლაზარეთის გარეშე; ორი მეჩეთი; პატარა საზოგადო აბანო; საბაჟო სახლი; რუსეთის საკონსულო, საზღვაო სააგენტო და ბერძნული ეკლესია. სიტუაცია არის სავალალო და ავადმყოფური: მოუწყობელი ქუჩები. ქალაქი ძალიან ჭუჭყიანია. ნავსადგური, რომლის გეგმაც აღვწერე, პატარაა, თუმცა მშვენიერი და დაცულია ყველანაირი ქარისგან, გარდა ჩრდილო და ჩრდილო-აღმოსავლეთისა. ხშირი ქარები აქ გამოწვეულია კავკასიონის უღელტეხილის სიახლოვით. ქარი ძლიერად ხმაურობს ზღვის სანაპიროსთანაც და ნავმისაბმელთანაც.

ნავსადგურის შესასვლელში, დასავლეთ წერტილში, კონსტანტინეპოლის ფრანგული კომპანიის მიერ რკინის ბოძებზე დამონტაჟებულია ლამპიონები; მოწყობილია ხის ხიმინჯები და ნავმისაბმელი, ასევე, ნავსადგურის შიგნით _ რუსეთის კომპანიის _ მისაბმელი ტივტივა. ეს ყველაფერი ეკუთვნის თურქეთის ხელისუფლებას, რომელიც მისდათავად არაფერს აკეთებს არც უსაფრთხოებისთვის, არც პორტის სარგებლობისთვის და განუწყვეტლივ ხელს უშლის მის განვითარებას.

ბათუმის მნიშვნელობამ ყურადღება იმიტომ მიიქცია, რომ ქერჩიდან სურმენეჩის, უფრო სწორედ, სინოპის სანაპიროს მრავალ ათას მილიან ხაზზე არ არის სხვა უსაფრთხო ნავსადგური, სადაც საზღვაო ოპერაცია შეიძლება განხორციელდეს ყველა ამინდში.

ისიც მართალია, რომ მხოლოდ რუსები მიხვდნენ ამ უპირატესობის სარგებელს. მათ აქციეს ბათუმი შავი ზღვის ამ ორი ხაზის შეხვედრის ადგილად; ესაა, ოდესა _ ქერჩის ხაზი ჩრდილოეთით და ტრაპიზონი სამხრეთით…

თურქეთის საზღვაო კომპანიებმა გვიან გააგზავნეს თავიანთი გემები კონსტანტინოპოლიდან ბათუმში. მაგრამ ისინი მათი არაპუნქტუალობითა და მწირი შესაძლებლობებით კონკურენციას ვერ უწევენ რუსეთს~.

ავტორი: ფრიდონ ქარდავა

აჭარის საარქივო სამმართველოს სამეცნიერო კვლევითი მუშაობისა და პუბლიკაციის განყოფილების მთავარი სპეციალისტი